گلچین قاضی (Golchin-e Qazi)

مردی فقیر مشرب بود. از خنده خوشش می آمد. با بزرگان و کودکان یکسان خوش میبود. هیچگاه بد کسی را نگفت. دوستان بسیار داشت. دوستان او از وزیران و سناتوران و وکلا گرفته تا شاعران و دهقانان و قضات و مدرسین و مامورین و کارگران همه او را یکرنگ ارج میگذاشتند. هیچگاه از خود حرف نمیزد. هیچگاه کسی ندید او بلافد. همه دوستان و اقارب و همسایگان خود را بدیدهٔ نیکو مینگریست. خدایش را دوست داشت. نمازش را میگذاشت. قرآن را بمعنی اش میفهمید و درک میکرد و می آموزاند. مردی وارسته بود. ظریف بود و نکته دان. با شاعران مشاعره میکرد و با دوستان عالمش در فقه و عقاید و سیاست مباحثه مینمود. زیبائی را دوست داشت و ازان برای تحمید خالق استفاده میبرد. از همه بیشتر وطنش را دوست داشت. دوستی او بوطنش گاهی تا سرحد اغراق دامن میکشید. بخاطر وطن مردمان وطنش را بینهایت دوست میداشت. در اشعار خود به آنها درس وطن دوستی و خدا پرستی میداد. در صحبتهای خود از حافظ و از سعدی و از خوشحال و از رحمان ابیاتی را که از بر داشت فی البدیهه مثال می آورد. ضرب الامثال پشتو و دری و گاهی هم اردو را بموقع می آورد چنانکه شنونده شدیدا زیر تاثیر میرفت. با این همه بر فهم خود نمی نازید و از علم خود بهر کس هدیه میکرد. بزرگان احترام بی حد و به خوردان مهربانی بی پایان داشت. فرزندان خود را به صداقت، مروت، راستکاری و ایمانداری توصیه میکرد. بکار کسی کار نداشت و سر بسر کسی نمیگذاشت. ظرافتهایش شاعرانه و صادقانه بود. زن و فرزندانش را دوست میداشت. از سفر ها سفر خانهٔ خدا را بر میگزید. سه بار به حج خانهٔ خدا رفت.

این خصایل او را صادقانه بر شمردم تا شما را بدرک اهداف بشری و نازکخیالی های شعری او بهتر رهنمون باشد. من این ها را نه بخاطر اینکه پسر اویم گفتم بلکه هر کس دیگری هم میبود جز آنچه گفته آمد نمی گفت. پدرم افغانی راستین، بنده ای صادق و مردی وارسته بود. در زمانیکه سلطنت در اوج خود بود پدرم در دفتر پادشاه مقام اداری داشت. کسی بیاد ندارد او ازین مقام هیچنوع استفادهٔ نا جایز کرده باشد. او بهترین مثال یک پدر بود برای فرزندانش که از یمن عشق او به علم، به کسب علم پرداختند و وقتی هم با سلاح علم بمدارج بلند اداری دست یافتند پا به پای پدر براه صدق و صفا و درستکاری راه پیمودند.

پدرم بفرزندان خود اجازه داد تخلص روشان را که فرزند ارشدش برگزیده بود به خاطر روشنائی اختیار کنند و خود تا پای عمر نام قاضی را در سروده های خود حفظ کرد.

پدرم قاضی میگفت گناهی بد تر از دزدی و دزدی ای بد تر از دزدی کلام نیست. میگفت مال و ناموس مردمان را احترام کنید تا مال و ناموس شما محترم بماند. میگفت بدامن علم بیاویزید که میهن به علم ضرورت دارد.

بیائید درین مجموعه ایکه پارچه هائی از اشعار پشتو و دری او که از فتنه ایکه در وطن جاریست به مشکل نجات یافته است، درج است با پدرم قاضی آشنا شوید و ازو بشنوید چطور میتوان وطن و زیبائی و دین و خداوند را دوست داشت تا رستگار شد.

برادر ارشد و دانشمندم محمد خالد روشان خلاصهٔ سوانح پدر ما را چنین نگاشته اند:

محمد دلاور پسر مرحوم میرزا سید غلام در سال ۱۲۸۲ هجری شمسی معادل ۱۹۰۳ عیسوی در قلعهٔ میرزا یکی از قراء مربوط قریهٔ کندی باغ چپرهار ولایت ننگرهار افغانستان تولد شد. سالهای طفولیت و جوانی خود را در همانجا سپری کرد. تعلیمات مقدماتی خود را تحت نظر پدر خود در قرائت، حساب و تحریر تکمیل کرد. دران زمان در چپرهار مکتب وجود نداشت و محدودی هم که میخواستند اطفال شان خواننده و نویسنده شوند، آنها را خود به قلعهٔ میرزا میفرستادند تا تحت نظر ایشان به هدف خوانندگی و نویسندگی برسند.

محمد دلاور در ۱۶ سالگی برای مدت دو سال از قریهٔ خود به هند شمالی مسافرت کرد تا در آنجا تحت نظر معلمین و استادان مدارس دینی اساسات و تعالیم اسلامی را فرا گیرد. موصوف این مدت را در منطقهٔ نزدیک سرحد افغانستان و هند بنام هزارناو سپری کرد و از پشاور، باسول، سوات و بنیر هم در ایالت سرحدی شمال غرب هند دیدن کرد و پس به قریهٔ خود برگشته به صوابدید پدر و مادر خود با بی بی زلیخا دختر میرزا حمدالله (که سالها قبل با موصوفه یکجا پیش پدر خود درس قرآن می آموخت) ازدواج کرد.

از حوادث جوانی میرزا محمد دلاور یکی هم اشتراک او و برادر خانمش میرزا حضرتگل در جنگ استقلال افغانستان با انگلیس بود. این دو جوان در خدمات عقب جبهه موظف بودند و ضمن رسانیدن پیامی از سرحد به جلال آباد میرزا حضرتگل پای راستش صدمه دید و از اثر آن تا پایان عمر معلول ماند.

میرزا محمد دلاور بعداً به کابل نزد عموی خود منشی میر غلام که منشی مشهوری بود نقل مکان کرد و شامل مدرسهٔ قضات عهد امانی شد. این مدرسه دورهٔ چار سالهٔ تعلیماتی دینی و قضائی داشت و فارغان آن مستقیماً بحیث قضات در محاکم انجام وظیفه می کردند. موصوف تازه به صنف چارم این مدرسه داخل شده بود که پدرش میرزا سید غلام در کندی باغ وفات کرد و او مجبور شد به غرض سر پرستی مادر و همسر خود به قریهٔ آبائی خود بازگردد. این عمل و غیاب او از مدرسهٔ قضات آیندهٔ او را بحیث قاضی محاکم افغانستان صدمه زد. چنانچه وقتی بعد مدتی با خانم و مادر و برادر کوچک خود به کابل برگشت دیگر نتوانست به مدرسه برگردد، ولی لقب قاضی که شاگردان صنف سوم مدرسه بر یکدیگر گذاشته بودند، با وی ماند. موصوف تا اخیر عمر این لقب را بحیث تخلص ادبی و جزء نام خود نگهداشت.

در کابل اولین وظیفه ایکه پیدا کرد، کتابت در شورای ملی افغانستان عهد امانی بود. در زمان انقلاب سقوی برای مدتی در مؤسسهٔ تمدید لین برق شهر کابل مصروف خدمات اداری بود اما مدتی هم از کار کناره گرفت. بعداً نظر به علایق سیاسی با قوای سردار محمد نادر سپه سالار عهد امانی بصورت سری همکاری می کرد تا اینکه امنیت قایم شد و محمد نادر شاه به سلطنت رسید. قاضی محمد دلاور هم بحیث کاتب در دارالتحریر شاهی شامل کار شد و هم دران مؤسسه دوره های مختلف مأموریت را تا برتبهٔ دوم معادل ریاست در نصاب مامورین دولتی بپایان رسانید و بعداً متقاعد شد. از کار های عمدهٔ او درین دورهٔ ماموریت یکی هم ادارهٔ پروژهٔ اعمار باغ تپهٔ پغمان بود که در عهد سلطنت محمد ظاهر شاه انجام یافت.

محمد دلاور قاضی از اوایل ورود مجدد به کابل در حدود سال ۱۳۲۲ ذوق ادبی پیدا کرد و آنرا ادامه داد. در آغاز فقط در جمعیت دوستان بعضی اشعار می نوشت و قرائت میکرد و بعضاً هم به غرض تفریح اشعار انتقادی، هزلی و غیره می گفت. در سالهای بعد، اشعارش در هر دو زبان ملی افغانستان، پشتو و دری، در مجلات و روزنامه های کابل نشر می شد. از آثار دیگر او رسالهٔ گرامر پشتو به شعر است که در یکی از جوایز سالانهٔ ریاست مستقل مطبوعات آن وقت حایز درجهٔ اول شد.

موصوف در دورهٔ ماموریت خود کورس امور مالی را که تحت نظر یک متخصص ایتالوی موسوم به مانچولی در وزارت مالیه دایر شده بود، موفقانه گذرانید و همچنان کورس حقوق بین الدول را در وزارت معارف تحت نظر استادان خارجی و معاونین افغانی موفقانه تکمیل و دپلوم بخصوص آنرا بدست آورد.

مرحوم قاضی محمد دلاور در زمستان سال ۱۳۵۶ معادل ۱۹۷۷ در اثر مرض سرطان زندگی را وداع گفت و در کابل در جوار قبر همسرش که شش سال قبل از وی از اثر مرض سرطان وفات شده بود در آرامگاه ابدی در مقبرهٔ خانوادگی شان در شهدای صالحین به خاک سپرده شد.

از مرحوم محمد دلاور قاضی چار پسر و یک دختر بجا ماند. پسر سومینش در هنگام حیاتش به مرض سنگ گرده و عواقب وخیم بعدی آن درگذشته بود. هر یک از پسران او در اثر علاقمندی خاص مرحومی به تعلیم و تربیهٔ معاصر دوره های تعلیمی مکاتب و پوهنتون های افغانی و یا خارجی را تمام کردند و رضائیت او را در هنگام حیاتش حاصل نمودند.